Từ vụ ba trẻ sơ sinh tử vong sau chích ngừa có nên ngưng chích ngừa bệnh viêm gan siêu vi B không?
Bác sĩ Lê Đình Phương Với tư cách một thầy thuốc, tôi đã xuất hiện nhiều lần trên các phương tiện thông tin đại chúng để nói về các bệnh viêm gan B, và C. Trong đó, tôi đã đề cập đến chương trình chích ngừa bệnh viêm gan siêu vi B (VGSV B).
Hôm nay, khi tin tức đang tràn ngập trên báo chí, tivi về việc ba trẻ sơ sinh xấu số ở bệnh viện Hướng Hoá, Quảng Trị bị tử vong ngay sau khi được chích ngừa bệnh VGSV B. Vắcxin này còn hạn dùng đến năm 2015, do công ty Vắcxin sinh phẩm số 1 (Vabiotech) thuộc bộ Y tế cung cấp. Theo trang web của công ty (http://vabiotech.com.vn/?act=info&id=8) vắcxin này đã “đoạt giải nhì VIFOTECH 1995, công trình đoạt giải nhì VIFOTECH 1995, giải thưởng KOVALEVSKAIA 1999, huy chương vàng hội chợ Vì tuần lễ xanh quốc tế, sản phẩm được chứng nhận đạt tiêu chuẩn Việt Nam và tiêu chuẩn quốc tế”.
Bên cạnh những giải thưởng khoa học đó, lần đầu tiên, y giới Việt Nam có được bằng chứng cụ thể về nguyên nhân của những cái chết xảy ra liên tiếp sau khi chích ngừa: cơ địa em bé trước khi chích hoàn toàn khoẻ mạnh, cái chết xảy ra chỉ dăm phút sau khi chích thuốc. Và quan trọng hơn hết, bằng chứng mổ tử thi mà theo báo cáo của bệnh viện đa khoa huyện Hướng Hoá, các cháu bé tử vong nghi do “sốc phản vệ” sau khi tiêm thuốc (nguồn: http://www.thanhnien.com.vn/pages/20130721/tam-dung-tiem-vac-xin-viem-gan-b-cho-tre-so-sinh-tai-quang-tri.aspx)
Dĩ nhiên, tôi nhận được rất nhiều câu hỏi, email, điện thoại… để chất vấn về sự việc này. Trong đó, hoàn toàn hữu lý khi nhiều bậc phụ huynh có ý định không cho con cái đi tiêm phòng bệnh VGSV B nữa. Họ có lý khi nói: “không tiêm chưa chắc đã chết, mà tiêm chết ngay như thế thì làm sao tôi dám mang con đi được?”
Để rộng đường dư luận, tôi đưa lại một số thông tin, có dẫn nguồn tham khảo từ những tạp chí y học có uy tín. Tự những con số sẽ nói lên tất cả!
Bệnh viêm gan siêu vi B có phổ biến và nguy hiểm không?
Việt Nam là một trong những nước có tỷ lệ VGSV B cao nhất thế giới: 20% (một phần năm dân số). Bệnh này là nguyên nhân hàng đầu của ung thư gan. 25% bệnh nhân mắc phải siêu vi B sẽ đi vào biến chứng xơ gan, ung thư gan nếu không điều trị. 100% ung thư gan ở trẻ em là do VGSV B.
Ở trẻ em Việt Nam, tỷ lệ bị mắc viêm gan siêu vi B vào khoảng từ 13 – 18%. Chủ yếu các em bị lây nhiễm theo chiều dọc từ mẹ sang con trong quá trình chuyển dạ.
Có thể phòng ngừa bệnh viêm gan siêu vi B không?
Tuy nguy hiểm, nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa được bệnh bằng chích ngừa. Vắcxin có thể ngừa được bệnh trong ít nhất 95% trường hợp. Ở Đài Loan, chỉ 10% sau khi áp dụng tiêm chủng đại trà cho trẻ em, tỷ lệ bé sơ sinh nhiễm bệnh từ 10% đã giảm còn 1%. Đồng thời, tỷ lệ ung thư gan ở trẻ em trong cùng thời điểm giảm gần 50%.
Thiên vương Lưu Đức Hoa, một người mắc bệnh VGSV B, đã được Chính phủ Trung quốc mời sang Hoa lục để cổ suý cho việc chích ngừa VGSV B. Với hiệu quả như vậy, vắcxin ngừa VGSV B đã được mệnh danh là vắcxin ngừa ung thư đầu tiên của nhân loại.
Miễn dịch với bệnh kéo dài trong bao lâu?
Với phác đồ chuẩn 0, 1, 6 tháng, hiệu quả bảo vệ của vắcxin có thể kéo dài ít nhất 15 năm, thậm chí cả đời. Trừ một số trường hợp đặc biệt, không cần thiết phải theo dõi nồng độ kháng thể để chỉ định tiêm nhắc liều thứ tư. Lý do: cơ chế bảo vệ của vắcxin chủ yếu là qua hệ miễn dịch tế bào, vai trò kháng thể chỉ là thứ yếu. Do đó, tiêm nhắc liều thứ tư sau 5 năm là một tuỳ chọn, không phải bắt buộc để bảo đảm hiệu quả bảo vệ của vắcxin.
Chủng ngừa có an toàn không?
Có nhiều tranh luận đã nổ ra quanh độ an toàn của vắcxin ngừa bệnh viêm gan siêu vi B. Tuy nhiên, hệ thống thu thập dữ liệu về an toàn thuốc của Hoa Kỳ cho thấy: từ năm 1991 – 1998, có 18 trẻ em tuổi từ 0 đến 28 ngày tử vong sau khi tiêm vắcxin ngừa viêm gan B. Phân tích chi tiết nguyên nhân tử vong cho thấy có 12 trường hợp chết do đột tử (sudden infant death syndrome hay SIDS), ba trường hợp do nhiễm trùng, một trường hợp do xuất huyết não, còn lại không rõ nguyên nhân.
Trang thông tin chính thức của trung tâm Kiểm soát bệnh tật Hoa Kỳ (CDC) khẳng định: “kể từ khi áp dụng vào năm 1982, đã có hơn 100 triệu lượt người được chích và hoàn toàn không ghi nhận được tác dụng phụ nghiêm trọng nào. Tác dụng phụ chủ yếu là đau chỗ tiêm chích” (http://www.cdc.gov/hepatitis/B/bFAQ.htm#bFAQ38)
Dựa vào những con số thống kê này, y học hoàn toàn không ghi nhận được trường hợp tử vong nào có liên quan trực tiếp, nhân quả với tiêm ngừa vắcxin VGSV B, nếu nó được bào chế đúng chuẩn, bảo quản đúng quy cách. Vắcxin này tiêm bắp thịt, nên nếu việc tiêm thuốc không đúng quy cách thì bất quá là không gây miễn dịch cho trẻ, không thể làm chết người được. Do đó, vắcxin ngừa VGSV B vẫn được tiếp tục sử dụng ở mức độ chương trình tiêm chủng toàn quốc ở hơn 150 quốc gia (bộ Y tế Mỹ từ năm 1991 đã áp dụng chương trình này cho toàn bộ trẻ sơ sinh).
Thông tin từ y văn và thế giới là vậy! Nhưng như nhiều chuyện đáng buồn khác, tình hình nước ta có những “đặc thù” riêng (?). Với tư cách một thầy thuốc và một người làm cha mẹ, tôi cũng đang chờ câu trả lời minh bạch, trung thực từ bộ Y tế.
Trong lúc chờ đợi, tôi vẫn khuyên bệnh nhân của mình đi chích ngừa viêm gan siêu vi B. Dĩ nhiên, với một loại vắcxin tin cậy (mặc dù chúng không có huy chương hay giải thưởng): Engerix-B (GSK), Recombivax HB (Merck) hay Twinrix (vắcxin phối hợp ngừa VGSV A và B, GSK). Xin đừng trách tôi “sính ngoại”: it nhất, tôi có quyền tin rằng bệnh nhân của mình sẽ không chết thảm, như nhiều em bé vô tội vừa qua.
BS LÊ ĐÌNH PHƯƠNG Ngày 22.07.2013
Khoa Tổng Quát
- Bằng Đại Học Y Khoa - Tp. Hồ Chí Minh - 1987
- Thạc sĩ khoa học chuyên khoa Nội - Đại Học Y Dược, Tp. Hồ Chí Minh - 1999
KINH NGHIỆM
- Bác sĩ điều trị khoa Nội tổng quát & Hồi sức cấp cứu tại Khoa Nghiên cứu bệnh nhiệt đới, Bệnh viện Chợ Rẫy, Tp. Hồ Chí Minh, 1987 - 1999
- Bác sĩ điều trị và nghiên cứu bệnh nhiệt đới lâm sàng trong khuôn khổ các chương trình tài trợ bởi Tổ chức y tế thế giới hợp tác của Bệnh viện Chợ Rẫy với Trung tâm kiểm soát bệnh tật (CDC) và Đại học Amsterdam, Hà Lan, 1987 - 1999
- Cố vấn dinh dưỡng của Tập đoàn Unilever Bestfoods Việt Nam, Tp. Hồ Chí Minh, 2002
- Giám Đốc Y khoa – Công ty Dược phẩm Hoffmann La Roche, Tp. Hồ Chí Minh, 1999 - 2003
- Bác sĩ điều trị cao cấp, Khoa Tổng quát, Bệnh viện FV, Tp. Hồ Chí Minh, kể từ năm 2003 đến nay
Có thể chích ngừa cho con trễ hơn nếu mẹ không viêm gan!
Sự cố trẻ sơ sinh tử vong sau chích ngừa viêm gan siêu vi B những ngày qua đã khiến công chúng hoang mang, đặc biệt là việc tranh cãi giữa việc chích hay không chích ngừa cho trẻ trong vòng 24 giờ sau sinh. Phóng viên Sài Gòn Tiếp Thị đã trao đổi với bác sĩ Trương Hữu Khanh, trưởng khoa nhiễm bệnh viện Nhi Đồng 1 TP.HCM, để làm sáng tỏ hơn nữa vấn đề.
Bác sĩ Khanh chia sẻ: “Mỗi quốc gia khi quyết định đưa loại vắcxin nào vào chương trình tiêm chủng mở rộng và thời điểm chích đều phải dựa vào yếu tố kinh tế và dịch tễ của quốc gia đó, vì thế không thể so sánh nước này và nước kia. Mặc khác tổ chức Y tế thế giới (WHO) cũng đã đưa ra những hướng dẫn chung cho quốc gia giàu, quốc gia nghèo cần phải làm gì từ đó quốc gia có chọn lựa riêng cho mình. Chẳng hạn tại Mỹ có bao giờ chích ngừa lao đâu, nhưng các nước có số người mắc lao nhiều thì phải chích ngừa bệnh này. Ngược lại, Mỹ và những quốc gia châu Âu giàu đưa tất cả các loại vắcxin vào chương trình tiêm chủng mở rộng, nhưng Việt Nam thì không làm được như thế vì điều kiện kinh tế chúng ta không cho phép.
Về sự cố các bé tử vong sau chích vắcxin ngừa viêm gan siêu vi B, có hai luồng ý kiến khác nhau, nên và không nên chích 24 giờ sau sanh cho trẻ. Quan điểm của ông như thế nào?
Chích ngừa vắcxin viêm gan siêu vi B trong 24 giờ đầu nhằm đạt mục tiêu lớn nhất của tiêm chủng mở rộng là làm cho cộng đồng dân số được bảo vệ mạnh mẽ trước bệnh viêm gan, nghĩa là giảm số người mắc viêm gan xuống dưới 2%. Hiện nay cộng đồng nước ta được xếp vào cộng đồng yếu vì số người mắc viêm gan từ 10 – 16%. Muốn làm chuyện này, ngoài việc tuyên truyền cho người lớn đi chích ngừa viêm gan siêu vi B, còn phải bảo vệ cho trẻ sơ sinh khỏi bị viêm gan bằng cách chích ngừa cho trẻ 24 giờ đầu sau sinh.
Cần nhớ rằng, mẹ lây bệnh viêm gan siêu vi B cho con chỉ 10% lây từ trong bào thai, 90% còn lại là lây trong một năm đầu tiên, và đặc biệt là có thể lây từ sữa mẹ. Vì điều này người ta mới tính đến chuyện chích ngừa cho trẻ sơ sinh càng sớm càng tốt.
Có ý kiến cho rằng nên tầm soát các bà mẹ mang thai, những ai bị viêm gan siêu vi thì mới chích cho trẻ, những trẻ còn lại nên dời lịch chích để trẻ cứng cáp rồi mới chích. Ông nghĩ sao về ý kiến này?
Làm được như thế thì hay, nhưng trong hoàn cảnh nước mình không khả thi vì không thể vận động được mọi bà mẹ mang thai làm xét nghiệm, bởi như thế họ phải trả tiền, đặc biệt là người dân vùng sâu vùng xa lại càng không thể thực hiện được. Xin nhắc lại, phong trào chích ngừa ở đâu cũng phải nghĩ đến lợi ích của số đông. Không ai cấm một cá nhân chọn lựa giải pháp riêng cho mình, ở Việt Nam gọi là chích ngừa dịch vụ. Những quốc gia không đủ tiền làm tầm soát cho mọi bà mẹ thì phải đưa ra hai chọn lựa: tiêm chủng mở rộng và tiêm chủng dịch vụ để bao phủ tốt nhất cho cộng đồng. Việc chích ngừa viêm gan siêu vi B 24 giờ sau sinh là áp dụng cho cả cộng đồng, còn bà mẹ mang thai nào có điều kiện xét nghiệm thì có thể chọn giải pháp chích ngừa con mình trễ hơn nếu bản thân mẹ không bị viêm gan. Trong thực tế, nhìn bên ngoài không biết bà mẹ nào bị viêm gan B hay không, vì thế phải tính đến chuyện bảo vệ 10 – 16% em bé có thể bị viêm gan bằng cách chích ngừa đại trà cho trẻ 24 giờ sau sinh.
Nhiều năm làm bác sĩ nhi nhiễm, ông có trải nghiệm nào về chuyện trẻ chích ngừa không?
Có, tôi nghĩ chỉ những bác sĩ nhi nhiễm mới cảm nhận sâu sắc chuyện những đứa bé mắc ho gà, bạch hầu, viêm gan siêu vi mà không được bảo vệ bằng vắcxin bởi bệnh cảnh và hậu quả của những bệnh này cho trẻ thật nặng nề. Nên biết rằng, 90% trẻ mắc viêm gan siêu vi nếu sống trong năm đầu tiên chắc chắn sẽ chuyển sang viêm gan mạn, trong khi tỷ lệ này ở người lớn chỉ là 5%. Khác biệt ở đây là do đáp ứng của trẻ với viêm gan rất yếu và việc dùng thuốc chữa trị cho trẻ cũng khó bởi các loại thuốc chữa viêm gan đều được điều chế cho người lớn. Tôi từng gặp những trẻ mắc viêm gan siêu vi, chúng rất dễ bị hôn mê gan, còn nếu sống thì tiên lượng rất xấu, dễ bị xơ gan, ung thư gan.
Thưa ông, cũng liên quan đến sự cố sau tiêm ngừa, có ý kiến thắc mắc tại sao nước ta không sử dụng vắcxin vô bào thay cho vắcxin tế bào để an toàn hơn cho trẻ.
Như trên tôi đã nói, việc chọn lựa vắcxin tuỳ thuộc vào điều kiện kinh tế của quốc gia. Những nước giàu họ sử dụng vắcxin vô bào, còn nước mình nghèo thì phải sử dụng vắcxin tế bào. Không phải vì chính phủ ta hay chính phủ Thái Lan, Ấn Độ không thương dân, nhưng nếu dựa trên bối cảnh kinh tế chung và bản chất của tiêm chủng mở rộng là phục vụ cho số đông người thì chúng ta phải chấp nhận. Dĩ nhiên, đối với người có điều kiện kinh tế, họ có thể bỏ tiền túi để chọn lựa một loại vắcxin dịch vụ có chất lượng hơn cho trẻ.
PHAN SƠN (THỰC HIỆN)
BÁO ĐIỆN TỬ SÀI GÒN TIẾP THỊ MEDIA