Trong quá trình quan sát, đòi hỏi trẻ phải tiến hành một số thao tác đặc biệt nhằm khám phá, tìm hiểu và nhận thức đối tượng. Những thao tác này gọi là các kỹ năng quan sát thích ứng – chọn giác quan và động tác thích hợp để nhận thức đặc điểm tương ứng của đối tượng
Ví dụ: Để khảo sát bề mặt trái cam, trẻ biết dùng bàn tay xoa lên lớp vỏ ->Nhận biết được quả cam sần sùi
Luyện các kỹ năng quan sát cho trẻ bao gồm
1. Kỹ năng khảo sát bề mặt, đường viền/mép
– Là kỹ năng sờ, vuốt bằng tay
Tùy thuộc vào đối tượng mà dùng cả lòng bàn tay (diện tích bề mặt lớn như trái dưa hếu, mặt bàn…) hay đầu ngón tay, 1 ngón tay (diện tích bề mặt nhỏ: trái ớt, cà chua…hoặc khảo sát mép ly, mép lá, mép bàn…)
– Động tác sờ tùy thuộc vào kích thước và cấu tạo của vật (vuốt lông mèo từ phía đầu xuống chân; sờ mép lá nên sờ từ cuống lá bên trái vòng sang phải…)
Cho lặp lại động tác nhiều lần để củng cố
– Khảo sát bề mặt bằng tay phải được kết hợp với mắt. Giai đoạn sau khi trẻ đã tương đối thành thạo, có thể tách riêng thành 2 thao tác, khảo sát bề mặt: bằng tay riêng, bằng mắt riêng (từng giác quan có điều kiện được rèn luyện chức năng riêng)
2. Kỹ năng khảo sát hình dạng
– Là kỹ năng sờ, tùy thuộc vào vật
+ Hình rỗng (khung ảnh, vòng tròn) và hình phẳng: sờ theo mép hay khuôn hình -> đưa về hình dạng cơ bản, ví dụ: khi trẻ sờ vòng tròn (rỗng), trẻ sẽ liên tưởng đến vật có dạng giống hình tròn vừa sờ, cái dĩa có dạng hình tròn
+ Hình khối đặc: sờ xung quanh hoặc cằm nắm vật xoa trong lòng bàn tay -> đưa về hình dạng cơ bản. Ví dụ: quả cam có dạng tròn
– Khi khảo sát hình dạng của vật thường kết hợp với khái niệm kích thước, mô tả chính xác đặc điểm hình dạng của vật
Ví dụ: quả chuối tròn, dài; quả xoài tròn, dài, hơi dẹt
– Kỹ năng này cũng được kết hợp chặc chẽ giữa tay và mắt
3. Khảo sát kích thước
– Là kỹ năng sờ, vuốt bằng tay:
+ Khảo sát độ dài: thường dùng các ngón tay trỏ hoặc các đầu ngón tay đi theo mép hay chiều của vật, chú ý xác định điểm đầu, điểm cuối, mắt nhìn theo tay, lặp đi lặp lại
+ Độ lớn (liên quan đế thể tích) cầm, nắm, hoặc ôm bằng 1 tay hoặc 2 bàn tay
– Khảo sát về kích thước liên quan đến khái niệm khoảng cách trong không gian và kết hợp cho so sánh kích thước 2 vật
– Kết hợp chặc chẽ với mắt trong trường hợp so sánh bằng mắt, có thể đặt chúng cạnh nhau
4. Kỹ năng khảo sát trạng thái của vật (cứng – mềm, rắn – lỏng, dẻo, đàn hồi…)
– Dùng ngón tay hoặc bàn tay đển ấn, nắn, bóp, gõ, ném -> chú ý độ mạnh và thao tác
– Với các vật mềm, mỏng (lá cây, tờ giấy, vải…): dùng hai đầu ngón tay trỏ và cái để sờ mép, có thể cho vò nát trong tay, trãi ra bàn để vuốt cho thẳng
5. Kỹ năng khảo sát âm thanh (cường độ: to – nhỏ; cao độ: cao thấp; trường độ: dài – ngắn; nhịp độ: nhanh – chậm; các sắc thái khác nhau: trong – đục, vui – buồn, thanh – trầm…)
– Cho nghe âm thanh để xác định chất liệu vật, tên vật
Ví dụ: người hát là nam hay nữ, trẻ hay già, vui hay buồn
– Trong một số trường hợp, có thể tập trẻ qua âm thanh xác định được đặc điểm về hình dạng, kích thước, cấu trúc của vật
Ví dụ: nghe tiếng cái lon lăn có thể đoán vật có dạng tròn, cho sỏi vào túi và thả xuống nghe xem túi sỏi có 1 viên hay nhiều viên
6. Kỹ năng khảo sát trong lượng:
– Dùng động tác “cân” tay: cầm vật bằng 1 tay, sau đó đổi qua tay kia
– Để so sánh trọng lượng 2 vật
* Cách 1: cầm lần lượt từng vật trên 1 tay, ước lượng và ghi nhớ -> so sánh. Sau đó có thể kiểm tra lại bằng tay kia
* Cách 2: Cầm 2 vật trên 2 tay, ước lượng -> so sánh, để kiểm tra lại có thể đồi tay
Vật có khối lượng hoặc thể tích tương đối lớn-> cho trẻ dùng 1 cách để so sánh nhưng dùng cả 2 tay nâng từng vật lên
7. Kỹ năng khảo sát hương – vị: thường kết hợp khảo sát chung hương vị, tuy nhiên có những lúc cần khảo sát riêng biệt (trên từng giác quan)
Ví dụ: + nhắm mắt nếm/ngửi xem hoa/ quả đó là gì?
+ Nhắm mắt ngửi và đoán xem là mùi của hoa nào? Trái cây nào? Nhắm mắt đoán xem đang nếm cái gì?
* Chú ý: Khi cho trẻ khảo sát vật nên đảm bảo an toàn cho trẻ, không làm cho trẻ sợ khi sờ vào những vật làm cho trẻ có cảm giác đau, ví dụ: khi khảo sát kích thước thì đồ vật cần không có dăm, không có vật nhọn làm đau tay trẻ. Một số vật dụng có thể cho trẻ mang bao tay vào để khảo sát như quả sầu riêng